مقدمه

در نظام حقوق بین‌الملل کیفری، تنها شدیدترین و خطرناک‌ترین رفتارها در قالب «جنایات بین المللی» تعریف می‌شوند. این جنایات معمولاً تهدیدی برای صلح، امنیت و وجدان بشریت تلقی می شوند. در حال حاضر، دیوان کیفری بین المللی چهار جرم اصلی را مورد رسیدگی قرار می دهد. پرسش اساسی این است که آیا تخریب گسترده محیط زیست نیز باید در همین سطح قرار گیرد؟ مفهوم اکوساید دقیقاً در پاسخ به همین پرسش شکل گرفته است.

ارتباط اکوساید با جنایات بین المللی

اکوساید از نظر مفهومی شباهت های قابل توجهی با سایر جرایم بین المللی دارد. همان گونه که نسل کشی نابودی یک گروه انسانی بر اساس هویت خاص است، اکوساید نیز نابودی یک سیستم زیستی است که ممکن است حیات یک جامعه انسانی را تهدید کند. در بسیاری از موارد، تخریب گسترده محیط زیست مستقیماً به مهاجرت اجباری، قحطی، بیماری و حتی مرگ انسان ها منجر می شود.

در اساسنامه رم، در ماده 8 مربوط به جنایات جنگی، اشاره ای به وارد آوردن خسارات گسترده، شدید و بلندمدت به محیط زیست شده است. این موضوع نشان می دهد که حقوق بین الملل به اهمیت حفاظت از محیط زیست اذعان دارد، اما این حمایت محدود به زمان جنگ است و شامل دوران صلح نمی شود. از این رو، خلأ حقوقی قابل توجهی در مورد تخریب های زیست محیطی گسترده در زمان صلح وجود دارد.

تلاش ها برای اصلاح اساسنامه رم

از حدود سال 2015 به بعد، کارزارهای بین المللی برای شناسایی اکوساید به عنوان پنجمین جرم بین المللی شدت گرفت. در سال 2021، یک هیئت متخصص مستقل تعریفی رسمی پیشنهاد کرد که بتوان آن را به عنوان اصلاحیه به اساسنامه رم اضافه کرد.

برای اصلاح اساسنامه رم، یک دولت عضو باید پیشنهاد رسمی ارائه دهد و سپس دو سوم کشورهای عضو باید به آن رأی مثبت دهند. این فرآیند پیچیده و سیاسی است، زیرا برخی کشورها نگران پیامدهای اقتصادی و صنعتی چنین جرم انگاری ای هستند.

آیا اکوساید تا 2026 جرم بین المللی شده است؟

تا سال 2026، اکوساید هنوز به طور رسمی به فهرست جرایم دیوان کیفری بین المللی افزوده نشده است. بنابراین، به عنوان جرم مستقل در صلاحیت دیوان قرار ندارد. با این حال، برخی تحولات مهم رخ داده است:

– چند کشور اروپایی و آمریکای لاتین مفاهیم نزدیک به اکوساید را در قوانین داخلی خود وارد کرده اند.

– اتحادیه اروپا در سال 2024 دستورالعمل جدیدی درباره جرایم زیست محیطی تصویب کرد که مجازات های شدیدتری پیش بینی می کند.

– حمایت سیاسی کشورهای آسیب پذیر در برابر تغییرات اقلیمی افزایش یافته است.

در نتیجه، اگرچه هنوز جرم بین المللی رسمی نیست، اما روند حقوقی آن رو به پیشرفت است.

تفاوت اکوساید با تخلفات عادی زیست محیطی

تخلفات عادی زیست محیطی معمولاً شامل نقض مقررات اداری، مانند عدم رعایت استانداردهای آلایندگی یا دفع غیرقانونی پسماند است. این تخلفات غالباً در سطح ملی رسیدگی می شوند و آثار آن ها محدود و قابل جبران است.

در مقابل، اکوساید به تخریب هایی اشاره دارد که پیامدهای آن ها در سطح منطقه ای یا جهانی احساس می شود و بازگشت پذیری آن ها دشوار یا ناممکن است. بنابراین، تفاوت اصلی در مقیاس، شدت، و پیامدهای انسانی و اکولوژیک است.

وضعیت فعلی در سال 2026

در سال 2026، اکوساید در مرحله ای بین گفتمان نظری و تحقق حقوقی قرار دارد. هنوز جرم رسمی بین المللی نشده، اما از نظر اخلاقی و سیاسی مشروعیت قابل توجهی کسب کرده است. بسیاری از حقوقدانان معتقدند که با افزایش بحران های اقلیمی، فشار برای جرم انگاری آن افزایش خواهد یافت.

جمع‌بندی

اکوساید مفهومی نوظهور در حقوق بین الملل است که تلاش می کند تخریب گسترده محیط زیست را در سطح جنایات بین المللی قرار دهد. هرچند هنوز در اساسنامه رم وارد نشده، اما روندهای حقوقی و سیاسی نشان می دهد که آینده این مفهوم می تواند نقش مهمی در تحول حقوق بین الملل ایفا کند.

نویسنده: زهرا شیربند – کارشناس ارتباط بین‌الملل

منابع:

1. Rome Statute of the International Criminal Court (1998).
2. Independent Expert Panel (2021). Definition of Ecocide.
3. European Union Environmental Crime Directive (2024).
4. Higgins, P. (2010). Eradicating Ecocide.
5. Schabas, W. (2017). An Introduction to the ICC.