نگاهی به پشت صحنه تدوین «اطلس کیفیت» در ISQI
اگر کمی بیشتر در مفهوم “کیفیت” تامل کنیم، درمیابیم که این مقوله، چیزی فراتر از مرزهای یک سازمان و محصول یا خدمت آن است. در واقع کیفیت، روایتی از توسعهیافتگی یک کشور در ابعاد کلان اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی است.
شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران (ISQI)، چندی پیش در مناسبت روز ملی کیفیت، با نگاهی نوآورانه از «اطلس کیفیت»، بهعنوان طرحی راهبردی رونمایی کرد که برای نخستین بار، عملکرد کشورها را در ۶ بعد کلیدی (زیرساخت، اقتصاد، آموزش، فناوری، بهداشت و محیط زیست) مورد سنجش و مقایسه قرار میدهد.
به همین بهانه، سراغ زهرا پورخاقان، کارشناس مسئول اقتصادی و مطالعه امکانسنجی طرحها و نیز متولی تدوین این اطلس رفتیم تا در گفتوگویی صمیمانه، از ایدههای اولیه شکلگیری، ساختار علمی، یافتهها و چالشهای پیشروی این پروژه ملی بیشتر بشنویم.
از شما دعوت میکنیم، متن کامل این گفتوگو را با ما همراه باشید:
بخش اول: ایده و ضرورت شکلگیری اطلس کیفیت
- ایده اولیه تهیه اطلس کیفیت از کجا شکل گرفت؟ چه نیازی در حوزه کیفیت کشور وجود داشت که شما را به سمت طراحی و تدوین این اثر سوق داد؟
ایده اولیه تدوین اطلس کیفیت از سوی جناب آقای تاجیک و با طرح یک پرسش اساسی شکل گرفت: چرا کشوری مانند ایران، با وجود برخورداری از منابع طبیعی غنی و نیروی انسانی متخصص و کسب امتیازهای قابلتوجه در برخی شاخصهای کمی، در بسیاری از جنبههای کیفی عملکرد مطلوبی ندارد؟ اساساً یک کشور باکیفیت چه ویژگیهایی دارد و چگونه میتوان کیفیت آن را سنجید؟
در پاسخ به این پرسش، با یک چالش مفهومی مواجه بودیم؛ زیرا کیفیت در ادبیات علمی، عمدتاً در سطح محصول، خدمت یا سازمان تعریف و ارزیابی شده است، در حالی که تعریف و سنجش آن در سطح یک کشور، به چارچوبی جامعتر نیاز دارد. از طرف دیگر، کیفیت مفهومی چندبعدی است و نمیتوان آن را به یک حوزه یا معیار خاص محدود کرد.
بنابراین، ایده اصلی این بود که چارچوبی برای تعریف و سنجش کیفیت در سطح کلان طراحی کنیم که بتواند ابعاد مختلف عملکرد یک کشور را پوشش دهد و امکان مقایسه و ارزیابی جایگاه کشورها را فراهم سازد. این ایده در نهایت به طراحی شاخص کیفیت کشور و تدوین اطلس کیفیت منجر شد.
- اساساً چرا به سنجش و مقایسه کیفیت کشورها نیاز داریم؟ این موضوع چه کمکی به شناخت جایگاه کشورها و سیاستگذاریهای کلان میکند؟
سنجش کیفیت کشورها به ما کمک میکند فراتر از شاخصهای کمی مانند منابع، سرمایه، تولید یا اندازه اقتصاد، عملکرد واقعی کشورها را در ابعاد مختلف توسعه ارزیابی کنیم. ممکن است کشوری از منابع و ظرفیتهای قابلتوجهی برخوردار باشد، اما این ظرفیتها لزوماً به عملکرد مطلوب در حوزههایی مانند زیرساخت، آموزش، فناوری، بهداشت و محیط زیست منجر نشوند.
شاخص کیفیت کشور با ارائه تصویری چندبعدی از وضعیت کشورها، امکان شناسایی نقاط قوت، ضعفها و شکافهای عملکردی را فراهم میکند. این شناخت میتواند مبنای مناسبتری برای تعیین اولویتهای سرمایهگذاری، تخصیص منابع، الگوبرداری از کشورهای موفق و تدوین سیاستهای توسعهای قرار گیرد.
- چرا شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران تصمیم گرفت در این حوزه وارد شود و چه ارتباطی میان مأموریت و تجربیات تخصصی شرکت با تدوین اطلس کیفیت وجود دارد؟
شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران، با برخورداری از سالها تجربه در حوزههای بازرسی، آزمون، ارزیابی انطباق و صدور گواهینامه، همواره با موضوع کیفیت در ارتباط مستقیم است و منطق حاکم در این شرکت این است که کیفیت صرفاً محدود به محصول، خدمت یا عملکرد یک سازمان نیست، بلکه مفهومی فراگیر است که در سطح جامعه و کشور نیز معنا پیدا میکند.
شعار شرکت، «کیفیت مسئولیت همه ماست»، نیز بر همین نگاه تأکید دارد. بر این اساس، ورود به حوزه سنجش کیفیت کشورها را میتوان امتداد طبیعی تجربیات تخصصی و مسئولیت حرفهای شرکت در مسیر توسعه و ترویج فرهنگ کیفیت دانست. اطلس کیفیت تلاشی برای گسترش این نگاه از سطح سازمان و محصول به سطح ملی و بینالمللی است.
بخش دوم: ساختار علمی و شاخصهای اطلس
- مهمترین ویژگی و وجه تمایز اطلس کیفیت با سایر گزارشها و رتبهبندیهای بینالمللی چیست؟
مهمترین وجه تمایز اطلس کیفیت، نگاه جامع و چندبعدی آن به مفهوم کیفیت در سطح کشورهاست. بسیاری از شاخصهای بینالمللی بر حوزه مشخصی مانند توسعه اقتصادی، نوآوری، کیفیت زندگی یا محیط زیست تمرکز دارند؛ در حالی که اطلس کیفیت تلاش میکند تصویری یکپارچه از عملکرد کشورها در شش بعد اصلی زیرساخت، اقتصاد، آموزش، فناوری، بهداشت و محیط زیست ارائه دهد.
نکته دیگر، توجه به ماهیت پویا و تکاملپذیر کیفیت است. کیفیت یک کشور را نمیتوان با یک سطح یا استاندارد ثابت و نهایی تعریف کرد؛ بلکه همواره امکان بهبود و ارتقای آن وجود دارد.
همچنین تلاش شده است با استفاده از دادههای آماری معتبر، معیارهای استاندارد و روششناسی یکسان، نقش قضاوتهای ذهنی و سوگیریهای سیاسی در ارزیابی کشورها به حداقل برسد.
- شاخص کیفیت کشور بر چه مبانی علمی و پژوهشی طراحی شده است؟ برای تدوین این شاخص از چه منابع و الگوهای بینالمللی استفاده کردهاید؟
طراحی شاخص کیفیت کشور بر دو پایه اصلی استوار است: مبانی نظری و مفهومی کیفیت و اصول علمی ساخت شاخصهای ترکیبی. در بخش نظری، از مقالات، مطالعات و گزارشهای علمی معتبر در حوزه کیفیت، توسعه و عملکرد کشورها استفاده شده است تا چارچوب مفهومی مناسبی برای تعریف کیفیت در سطح کلان شکل بگیرد. در بخش روششناختی نیز اصول آماری و اقتصادسنجی و تجربیات بینالمللی در طراحی شاخصهای ترکیبی (از جمله شاخص توسعه پایدار، شاخص پیچیدگی اقتصادی، شاخص لگاتوم، شاخص توسعه زیرساخت کیفیت، شاخص عملکرد لجستیک، شاخص توسعه انسانی، شاخص رقابتپذیری جهانی، شاخص نوآوری جهانی و شاخص عملکرد زیستمحیطی) مورد توجه قرار گرفته است.
- اطلس کیفیت بر اساس چه ابعاد و مؤلفههایی وضعیت کیفیت کشورها را ارزیابی میکند؟
6 بعد اصلی (زیرساخت، اقتصاد، آموزش، تکنولوژی، بهداشت، محیط زیست) و حاکمیت و امنیت که به صورت غیر مستقیم در ابعاد 6گانه ذکر شده لحاظ شده است.
بخش سوم: یافتهها و دستاوردهای اطلس
- وضعیت ایران در مقایسه با سایر کشورها چگونه ارزیابی شده است؟ در چه حوزههایی ظرفیت بهبود بیشتری وجود دارد؟
یکی از یافتههای قابلتوجه اطلس درباره ایران، وجود عدم توازن میان عملکرد ابعاد مختلف کیفیت کشور است. در میان شش بعد بررسیشده، حوزه زیرساخت با امتیاز ۰٫۲۰ وضعیت ضعیفتری نسبت به سایر ابعاد دارد و فاصله قابلتوجهی با میانگین جهانی و منطقهای نشان میدهد.
اهمیت این موضوع صرفاً به عملکرد مستقل بخش زیرساخت محدود نمیشود؛ زیرا زیرساخت یکی از بسترهای اصلی توسعه و ارتقای عملکرد سایر حوزههاست. ضعف در این بخش میتواند اثربخشی سرمایهگذاریها و ظرفیتهای موجود در حوزههایی مانند اقتصاد، فناوری، آموزش و حتی بهداشت را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین، یکی از پیامهای مهم اطلس برای ایران، ضرورت توجه ویژه به توسعه و بهبود زیرساختها و همچنین ایجاد توازن بیشتر میان ابعاد مختلف توسعه و کیفیت کشور است.
- به نظر شما مهمترین پیامی که مدیران، سیاستگذاران و تصمیمگیران کشور باید از نتایج این اطلس دریافت کنند چیست؟
در گزارش های مقایسه ای مثل اطلس کیفیت نقاط ضعف واضح تر مشخص می شوند و الگو برداری ها ساده تر و منطقی تر خواهد بود و از انجایی که سیاستگذاری مؤثر، پیش از هر چیز به شناخت دقیق و واقعبینانه از وضعیت موجود نیاز دارد. از این رو سیاست گذاران و تصمیم گیران از طریق اطلس کیفیت، امکان شناسایی کشورهای موفق در هر یک از ابعاد را خواهند داشت و می توانند با بررسی تجربیات آنها، الگوهای مناسبتری برای برنامهریزی و سیاستگذاری انتخاب کنند. بنابراین، اطلس کیفیت را باید ابزاری برای شناخت بهتر، اولویتگذاری آگاهانهتر و تصمیمگیری مبتنی بر شواهد دانست، نه صرفاً گزارشی برای رتبهبندی کشورها.
بخش چهارم: کاربردها و آینده اطلس کیفیت
- مخاطبان اصلی این اطلس چه گروههایی هستند؟ دولت، دانشگاهها، فعالان اقتصادی، شرکتها و نهادهای تخصصی چه استفادهای میتوانند از آن داشته باشند؟
مخاطبان اطلس کیفیت را میتوان در دو سطح اصلی تعریف کرد؛ نخست، سیاستگذاران، برنامهریزان و مدیران کلان کشورها که برای شناخت وضعیت موجود، شناسایی نقاط قوت و ضعف و تعیین اولویتهای بهبود به اطلاعات جامع و مقایسهای نیاز دارند. دوم، مراکز دانشگاهی و پژوهشی، نهادهای تخصصی و فعالان اقتصادی که میتوانند از دادهها و نتایج اطلس برای مطالعات تطبیقی، تحلیلهای بینالمللی و شناخت بهتر شرایط و ظرفیتهای کشورها استفاده کنند.
- به نظر شما انتشار این اطلس چه جایگاهی برای شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران در عرصه علمی، پژوهشی و بینالمللی ایجاد میکند؟
شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران طی سالها فعالیت در حوزههای بازرسی، آزمون، ارزیابی انطباق و صدور گواهینامه، تجربیات ارزشمندی در حوزه کیفیت در سطح ملی و بینالمللی کسب کرده است. تدوین اطلس کیفیت را میتوان گامی در جهت توسعه این تجربیات از حوزههای تخصصی و عملیاتی به عرصه مطالعات راهبردی، پژوهشهای بینالمللی و تولید دانش دانست. این اقدام علاوه بر تقویت جایگاه علمی و تخصصی شرکت، زمینه ایفای نقش فعالتر ISQI در توسعه ادبیات کیفیت، ارائه ابزارهای تحلیلی و ایجاد بستری برای تعامل و همکاری با نهادهای علمی و تخصصی داخلی و بینالمللی را فراهم میکند. در واقع، اطلس کیفیت نشاندهنده این رویکرد است که شرکت در کنار فعالیتهای تخصصی خود، به دنبال مشارکت مؤثرتر در شناخت، ارزیابی و ارتقای کیفیت در سطح کلان نیز هست.
در پایان، لازم میدانم از تلاشها، همراهی و مشارکت ارزشمند همکاران و اعضای تیم اجرایی و مطالعاتی پروژه صمیمانه تشکر و قدردانی کنم. بهویژه از جناب آقای سجاد خیری، گروه تخصصی توسعه فناوری اطلاعات این شرکت، بهخصوص خانم ستایش کریمی و آقایان علی محرمی و علی بشیری و همچنین همکاران واحد ارتباطات، بهویژه خانم محبوبه دریس و آقایان محمد حسین خادمالحسینی و سیاوش ساقی، که هر یک با دانش، تخصص و تعهد خود سهم ارزشمندی در شکلگیری، پیشبرد و تکمیل این مجموعه داشتهاند، سپاسگزارم.
زهرا پورخاقان
کارشناس مسئول اقتصادی و مطالعه امکانسنجی طرحها




