مقدمه

تحولات زیست محیطی قرن بیست و یکم، از گرمایش جهانی گرفته تا نابودی جنگل های بارانی، انقراض گسترده گونه ها و آلودگی اقیانوس ها، نشان داده اند که تخریب طبیعت دیگر یک مسئله صرفاً محلی یا اداری نیست، بلکه به موضوعی جهانی و مرتبط با بقا و امنیت بشریت تبدیل شده است. در این بستر فکری و حقوقی، مفهوم اکوساید ( Ecocide یا نه به بوم کشی) به عنوان یکی از مهم ترین مباحث نوین در حقوق بین الملل محیط زیست مطرح شده است. این اصطلاح تلاش می کند نوعی تخریب شدید و گسترده محیط زیست را در سطحی مشابه با جنایات بزرگ بین المللی تعریف کند. برای درک دقیق این مفهوم، لازم است ابتدا معنای واژه، ریشه تاریخی آن و مسیر تحول مفهومی اش بررسی شود.

تعریف اکوساید

اکوساید در ساده ترین بیان به معنای تخریب گسترده و شدید محیط زیست است؛ اما در ادبیات حقوقی، این تعریف ابعاد دقیق تری پیدا می کند. اکوساید به وضعیتی اطلاق می شود که در آن اعمال انسانی، اعم از دولتی یا شرکتی، موجب وارد آمدن خسارتی جدی، گسترده و بلندمدت به یک اکوسیستم می شود، به گونه ای که توانایی آن برای حفظ حیات طبیعی مختل گردد.

ویژگی مهم در این تعریف، سطح و شدت تخریب است. بسیاری از فعالیت های صنعتی یا عمرانی ممکن است آلودگی ایجاد کنند، اما هر آلودگی یا خسارت محیط زیستی را نمی توان اکوساید نامید. آنچه اکوساید را متمایز می کند، وسعت جغرافیایی، شدت خسارت و دوام آثار آن است. به بیان دیگر، اکوساید زمانی مطرح می شود که یک اکوسیستم در مقیاسی وسیع دچار آسیب ساختاری شود و بازگشت آن به وضعیت اولیه یا ممکن نباشد یا نیازمند دهه ها زمان باشد.

در سال 2021، یک هیئت مستقل از حقوقدانان بین المللی پیشنهادی رسمی برای تعریف اکوساید ارائه دادند. در این تعریف، عنصر «آگاهی از احتمال وقوع خسارت شدید و گسترده» اهمیت اساسی دارد. بنابراین، بحث صرفاً بر سر وقوع خسارت نیست، بلکه بر مسئولیت آگاهانه عاملان نیز تأکید می شود. این مسئله، اکوساید را از یک فاجعه طبیعی متمایز می کند؛ زیرا در اکوساید، عنصر انسانی و تصمیم گیری آگاهانه وجود دارد.

ریشه واژه Ecocide

برای فهم عمیق تر مفهوم اکوساید، بررسی ریشه زبانی آن اهمیت دارد. واژه Ecocide از ترکیب دو بخش تشکیل شده است: «eco» و «cide».

بخش نخست، «eco»، از واژه یونانی oikos گرفته شده است که به معنای «خانه» یا «زیستگاه» است. این همان ریشه ای است که در واژه هایی مانند ecology (بوم شناسی) نیز به کار رفته است. در بوم شناسی، طبیعت به عنوان «خانه مشترک موجودات زنده» در نظر گرفته می شود.

بخش دوم، «cide»، از واژه لاتین caedere به معنای «کشتن» یا «قطع کردن» مشتق شده است. این پسوند در واژه هایی مانند genocide (نسل کشی)، homicide (قتل انسان) و pesticide (آفت کش) نیز دیده می شود.

در نتیجه، Ecocide را می توان به طور تحت اللفظی «کشتن خانه» یا «نابودی زیستگاه» معنا کرد. این بار معنایی نشان می دهد که اکوساید نه تنها تخریب فیزیکی طبیعت، بلکه نابودی بستر حیات مشترک انسان و سایر موجودات زنده است. همین بار معنایی اخلاقی و فلسفی، سبب شده است که این مفهوم به سرعت در گفتمان حقوقی و محیط زیستی گسترش یابد.

نخستین کاربرد واژه در دهه 1970

مفهوم اکوساید نخستین بار در زمینه ای سیاسی و نظامی مطرح شد. در جریان جنگ ویتنام، ارتش ایالات متحده برای از بین بردن پوشش جنگلی و مزارع کشاورزی از مواد شیمیایی گسترده ای همچون «عامل نارنجی» استفاده کرد. این مواد شیمیایی نه تنها پوشش گیاهی را نابود کردند، بلکه موجب آلودگی گسترده خاک و منابع آب شدند و اثرات طولانی مدتی بر سلامت مردم محلی گذاشتند.

در سال 1970، زیست شناس آمریکایی آرتور گالستون، که خود در تحقیقات مربوط به مواد شیمیایی گیاهی نقش داشت، نسبت به پیامدهای فاجعه بار این اقدامات هشدار داد و واژه «Ecocide» را برای توصیف این نوع تخریب به کار برد. او استدلال کرد که همان گونه که جامعه بین المللی نسل کشی را به عنوان یک جرم شناسایی کرده است، نابودی گسترده محیط زیست نیز باید جرم انگاری شود.

اندکی بعد، در کنفرانس محیط زیست سازمان ملل در استکهلم در سال 1972، برخی رهبران سیاسی از جمله نخست وزیر سوئد، این اصطلاح را در سخنرانی های رسمی مطرح کردند. این امر باعث شد واژه اکوساید از یک اصطلاح اعتراضی به مفهومی حقوقی و قابل بحث در عرصه بین المللی تبدیل شود.

تحول تدریجی مفهوم اکوساید

در دهه های بعد، اکوساید بیشتر در محافل دانشگاهی و جنبش های زیست محیطی مطرح بود و هنوز جایگاهی رسمی در حقوق بین الملل نداشت. با این حال، افزایش فجایع زیست محیطی مانند نشت های عظیم نفتی، نابودی جنگل های بارانی و بحران تغییرات اقلیمی، باعث شد این مفهوم بار دیگر اهمیت پیدا کند.

از اوایل قرن بیست و یکم، تلاش هایی برای وارد کردن اکوساید به نظام حقوق کیفری بین المللی آغاز شد. فعالان این حوزه معتقد بودند که قوانین ملی برای مقابله با تخریب های عظیم زیست محیطی کافی نیست و تنها یک سازوکار کیفری بین المللی می تواند بازدارندگی مؤثر ایجاد کند.

جمع بندی

اکوساید مفهومی است که ریشه در اعتراضات دهه 1970 دارد، اما در قرن بیست و یکم به یکی از مهم ترین مباحث حقوق بین الملل تبدیل شده است. این واژه که به معنای «نابودی زیستگاه» است، به تخریب گسترده، شدید و بلندمدت محیط زیست اشاره دارد. هرچند هنوز در نظام حقوقی بین المللی به طور رسمی جرم انگاری نشده است، اما روندهای جهانی نشان می دهد که این مفهوم در حال تثبیت جایگاه خود در حقوق بین الملل است.

نویسنده: زهرا شیربند – کارشناس ارتباط بین‌الملل

منابع:

1. Higgins, P. (2010). Eradicating Ecocide.
2. Independent Expert Panel (2021). Definition of Ecocide.
3. United Nations Conference on the Human Environment, Stockholm (1972).
4. Schabas, W. (2017). An Introduction to the International Criminal Court.