در تقویم موضوعی سیویکمین کنفرانس اعضای کنوانسیون تغییر اقلیم سازمان ملل متحد (COP31)، روز ۱۰ نوامبر ۲۰۲۶ با عنوان «انرژی و حملونقل» (Energy and Transport) به بررسی راهکارهای تسریع گذار به نظامهای انرژی پاکتر و توسعه سامانههای حملونقل کمانتشار اختصاص داشت. در نشستهای این روز تأکید شد که کاهش انتشار در بخش حملونقل، فراتر از جایگزینی خودروهای برقی با بنزینی است و تحقق آن به تحولات همزمان در تکنولوژی، زیرساختهای انرژی، الگوهای لجستیک و مدیریت حملونقل بستگی دارد.
در همین راستا، مجموعهای از ابتکارات و اقدامات در این دوره از کنفرانس معرفی شدند که از جمله آنها میتوان به ابتکار ریاست COP31، مراد کوروم، با عنوان «پیمان جهانی برقیسازی ۳۵ تا ۳۵» اشاره کرد. ابتکاری که هدف آن افزایش سهم برق از مصرف نهایی انرژی جهان از حدود ۲۳ درصد فعلی به ۳۵ درصد تا سال ۲۰۳۵ است. در کنار برقیسازی، استفاده از سوختهای پایدار و کمانتشار نیز بهعنوان راهکاری مکمل، بهویژه برای بخشهایی که با محدودیتهای فنی و اقتصادی در برقیسازی مستقیم مواجه هستند، مورد تأکید قرار گرفت.
یکی دیگر از محورهای مورد توجه در این دوره از اجلاس، توسعه الگوهای پایدار حملونقل باری و ارتقای کارآمدی و تابآوری زنجیرههای لجستیکی بود. در همین راستا، ابتکار جهانی «کریدورهای سبز حملونقل باری» (Global Green Freight Corridors Initiative) با هدف گسترش همکاریهای بینالمللی برای ایجاد و توسعه مسیرهای حملونقل باری کمانتشار، کارآمد و تابآور معرفی شد. در این ابتکار، بر سه راهبرد مکملِ «اجتناب، تغییر شیوه و بهبود» (Avoid–Shift–Improve) بهعنوان چارچوبی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای در بخش حملونقل باری تأکید شد. بر این اساس، کاهش جابهجاییهای غیرضروری از طریق بهینهسازی فرایندهای لجستیکی، انتقال بخشی از بار جادهای به شیوههای پایدارتر حملونقل، بهویژه راهآهن و حملونقل ترکیبی، و ارتقای عملکرد ناوگان از طریق استفاده از فناوریهای پاکتر از جمله مهمترین راهکارهای پیشنهادی برای کاهش انتشار در این بخش عنوان شدند.
در حوزه کنترل آلودگی هوا نیز ضرورت ارتقای استانداردهای کیفیت سوخت و جلوگیری از عرضه سوختهای پرگوگرد و آلاینده در بازارهای مختلف مورد تأکید قرار گرفت. این رویکرد بیانگر اهمیت بهبود کیفیت سوخت مصرفی ناوگان موجود در کنار اجرای برنامههای بلندمدت کاهش انتشار کربن است.
در کنار ابتکارات و راهکارهای مطرحشده، آنچه COP31 را از اجلاسهای پیشین متمایز میکرد، توجه بیشتر به جنبههای اجرایی اقدامات اقلیمی بود. بهبیان دیگر، تمرکز مباحث از بیان تعهدات کلی فراتر رفت و ضرورت ارائه راهکارهای عملی، اجرای برنامههای مشخص و دستیابی به نتایج ملموس و قابلاندازهگیری مورد تأکید قرار گرفت. این تغییر رویکرد نهتنها در ابتکارات و برنامههای ارائهشده، بلکه در مواضع و سخنان مقامات ارشد و سخنرانان اجلاس نیز بهوضوح منعکس شد.
تأکید بر عبور از تعهدات کلی و حرکت به سمت اقدامات اجرایی و نتایج قابلاندازهگیری، از منظر اثربخشی سیاستهای اقلیمی، رویکردی مثبت و ضروری به شمار میرود؛ چراکه میتواند به تسریع اجرای برنامههای کاهش انتشار، افزایش پاسخگویی کشورها و سنجش دقیقتر میزان پیشرفت در تحقق اهداف اقلیمی منجر شود. بااینحال، تحقق این رویکردها در کشورهایی مانند ایران، به دلیل وجود چالشهای ساختاری و محدودیتهای اقتصادی و فناورانه، با پیچیدگیهای بیشتری همراه است. وابستگی بالای بخش حملونقل به سوختهای فسیلی، فرسودگی ناوگان، بهرهوری پایین مصرف انرژی و محدودیت منابع مالی، از جمله موانع اصلی کاهش انتشار در این بخش به شمار میروند. این چالشها در شرایط کنونی کشور، با توجه به تحولات اقتصادی و سیاسی و آسیبدیدگی بخشی از زیرساختها در پی تجربه دو جنگ طی کمتر از یک سال، ابعاد گستردهتری پیدا کردهاند. در چنین وضعیتی، بازسازی زیرساختها، تأمین منابع مالی و حفظ پایداری فعالیتهای اقتصادی در زمره اولویتهای فوری کشور قرار گرفتهاند و طبیعتاً بر ظرفیت و سرعت اجرای برنامههای گذار انرژی و کاهش انتشار نیز تأثیر خواهند گذاشت.
علاوه بر این، محدودیتهای ناشی از تحریمها و دشواری دسترسی به منابع مالی، تجهیزات و فناوریهای پیشرفته، اجرای اقداماتی نظیر برقیسازی ناوگان، توسعه زیرساختهای شارژ، نوسازی وسایل نقلیه و بهکارگیری سوختهای جایگزین را با موانع بیشتری مواجه میکند. از سوی دیگر، توسعه حملونقل برقی بهتنهایی تضمینکننده کاهش انتشار نیست و دستیابی به منافع زیستمحیطی آن، مستلزم توسعه همزمان زیرساختهای تولید و توزیع برق و افزایش سهم انرژیهای پاک در سبد تولید برق کشور است. همچنین، توسعه و بهرهبرداری مؤثر از کریدورهای سبز حملونقل، مستلزم سرمایهگذاری در زیرساختهای جادهای و ریلی، تسهیل تشریفات و فرایندهای مرزی و تقویت هماهنگیهای مقرراتی و اجرایی با کشورهای همسایه است. بااینحال، شرایط پرتنش منطقهای و تداوم فشارهای سیاسی و اقتصادی ایالات متحده بر برخی کشورهای همسایه میتواند دستیابی به توافقهای مشترک، جذب سرمایهگذاریهای فرامرزی و هماهنگیهای لازم برای توسعه و بهرهبرداری از این کریدورها را با دشواریهای بیشتری مواجه سازد..
از اینرو، چالش اساسی پیشروی ایران، ایجاد بسترهای مالی، فنی، فناورانه و زیرساختی موردنیاز برای تحقق عملی این اقدامات و فراهمکردن زمینه دستیابی به نتایج مؤثر، ملموس و قابل سنجش است. با وجود محدودیتها و موانع موجود، حرکت در مسیر توسعه پایدار همچنان ضرورتی راهبردی است و نباید تحتتأثیر این چالشها قرار گرفته یا از اولویتهای اصلی کشور کنار گذاشته شود؛ بلکه میتوان فرایند بازسازی زیرساختهای آسیبدیده و نوسازی بخشهای مختلف اقتصادی را به فرصتی برای اصلاح ساختارهای موجود، ارتقای بهرهوری انرژی و بهکارگیری فناوریهای پاکتر تبدیل کرد. بنابراین، چگونگی طراحی مسیر گذار به توسعه حمل و نقل کمکربن به اندازه ضرورت تحقق آن اهمیت دارد. این مسیر باید با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی، توانمندیهای داخلی و نیازهای بازسازی کشور، بهگونهای اولویتبندی شود که سرمایهگذاریها و اقدامات امروز، علاوه بر پاسخگویی به چالشهای موجود، به افزایش تابآوری در برابر شوکهای اقتصادی و زیرساختی و کاهش فشارهای زیستمحیطی در آینده نیز کمک کنند.
علی مولانا
مدیر مرکز آزمون و محیط زیست شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران




