تحول نظام استاندارد در جهان را می‌توان در سه مرحله کلی دید: نسل اول بر استاندارد و کنترل مشخصات محصول متمرکز بود؛ نسل دوم ارزیابی انطباق، آزمون، بازرسی، صدور گواهی و سیستم‌های مدیریت را به آن اضافه کرد؛ و نسل سوم به سمت یک نظام جامع مقررات فنی مبتنی بر ریسک و نظارت بر بازار حرکت کرده است.

در نسل سوم، هدف این نیست که دولت برای همه محصولات جزئیات فنی تعیین و آنها را مستقیماً کنترل کند. دولت عمدتاً الزامات اساسی و اجباری مانند ایمنی، سلامت، محیط‌زیست، انرژی و حقوق مصرف‌کننده را در قالب «مقررات فنی» تعیین می‌کند. استانداردهای ملی و بین‌المللی نیز به‌عنوان ابزار و مرجع فنی برای اثبات انطباق با این الزامات مورد استفاده قرار می‌گیرند.

ساختار مدرن را می‌توان به‌صورت زیر خلاصه کرد:

مقررات فنی ← استاندارد ← ارزیابی انطباق ← اعتباربخشی ← نظارت بر بازار

در این ساختار، نقش دولت از کنترل مستقیم تک‌تک محصولات به سمت تنظیم‌گری، مدیریت ریسک و نظارت مؤثر بر بازار تغییر می‌کند و بخش بیشتری از آزمون، بازرسی و صدور گواهی توسط نهادهای تخصصی و دارای صلاحیت انجام می‌شود.

برای ایران، حرکت به سمت نسل سوم مستلزم کاهش موازی‌کاری دستگاه‌ها، تفکیک روشن «استاندارد» از «مقررات فنی»، ایجاد نظام یکپارچه ارزیابی انطباق، تقویت اعتباربخشی و به‌ویژه توسعه نظارت پس از ورود محصول به بازار (Market Surveillance) است. همچنین همگرایی بیشتر با استانداردها و رویه‌های بین‌المللی می‌تواند پذیرش نتایج آزمون و گواهی‌های ایران در تجارت خارجی را تسهیل کند.

جمع‌بندی: نسل سوم استاندارد یعنی گذار از «کنترل محصول» به «حکمرانی کیفیت و ایمنی بازار بر مبنای ریسک»؛ مدلی که در آن دولت مقررات و الزامات اساسی را تعیین می‌کند، نهادهای صلاحیت‌دار انطباق را ارزیابی می‌کنند و حاکمیت بر عملکرد کل بازار نظارت می‌کند.

یوسف باقریان

معاون بازرسی کالا و تجهیزات صنعتی