بحرانهایی مانند زلزله، آتشسوزیهای گسترده، سیل، انفجارهای صنعتی و حوادث شیمیایی معمولاً با خسارات اولیه همراه هستند، اما تجربه بسیاری از سوانح بزرگ در جهان نشان داده است که بخش قابل توجهی از تلفات و خسارات به دلیل حوادث ثانویه رخ میدهد. حوادث ثانویه به رخدادهایی گفته میشود که پس از حادثه اصلی و در نتیجه آسیبهای ایجاد شده در زیرساختها، تجهیزات یا محیط به وجود میآیند. در چنین شرایطی، بازرسی در شرایط بحران بهصورت دقیق و سریع محیط حادثه نقش بسیار مهمی در شناسایی این خطرات و جلوگیری از گسترش خسارات دارد.
بازرسی در شرایط بحران مجموعهای از اقدامات تخصصی است که با هدف ارزیابی وضعیت محیط، سازهها و تجهیزات پس از وقوع حادثه انجام میشود. این بازرسیها معمولاً توسط تیمهای تخصصی شامل کارشناسان ایمنی، مهندسان سازه، نیروهای آتش نشانی و تیمهای مدیریت بحران صورت میگیرد. هدف اصلی این فرآیند، شناسایی خطرات پنهان و پیشگیری از وقوع حوادث ثانویهای است که ممکن است جان نیروهای امدادی و ساکنان منطقه را تهدید کند.
یکی از مهمترین مصادیق حوادث ثانویه، آتش سوزی و انفجار ناشی از نشت گاز یا مواد قابل اشتعال است. برای مثال در بسیاری از زلزلهها، خطوط انتقال گاز یا مخازن سوخت دچار آسیب میشوند و در صورت عدم شناسایی سریع، ممکن است نشت گاز منجر به انفجارهای شدید شود. در چنین شرایطی تیمهای بازرسی با بررسی خطوط گاز، سیستمهای سوخترسانی و تأسیسات صنعتی میتوانند خطرات احتمالی را شناسایی و با قطع جریان انرژی از بروز انفجار جلوگیری کنند.
نوع دیگری از حوادث ثانویه، ریزش سازهها و ساختمانهای آسیب دیده است. پس از وقوع زلزله یا انفجار، بسیاری از ساختمانها به صورت ظاهری پابرجا باقی میمانند اما از نظر سازهای دچار ضعف شده اند. ورود افراد به این ساختمانها میتواند باعث فروپاشی ناگهانی آنها شود. به همین دلیل بازرسی مهندسی سازه در شرایط بحران یکی از مهمترین اقدامات پس از بحران است. مهندسان با ارزیابی ترکها، تغییر شکل سازهها و وضعیت ستونها و تیرها، میزان پایداری ساختمان را بررسی کرده و در صورت خطر، دستور تخلیه یا محدودیت ورود صادر میکنند.
نشت مواد شیمیایی و آلودگی محیطی نیز از جمله حوادث ثانویهای است که به ویژه در مناطق صنعتی اهمیت زیادی دارد. در حوادثی مانند آتشسوزی در کارخانهها یا انفجار در پالایشگاهها، احتمال آزاد شدن مواد سمی یا خطرناک وجود دارد. این مواد میتوانند باعث مسمومیت افراد، آلودگی منابع آب و حتی ایجاد واکنشهای شیمیایی خطرناک شوند. در این شرایط تیمهای بازرسی با استفاده از دستگاههای پایش گاز و تجهیزات تخصصی، میزان آلودگی محیط را بررسی کرده و محدودههای خطر را مشخص میکنند.
از دیگر حوادث ثانویه میتوان به اختلال در شبکههای حیاتی مانند برق، آب و ارتباطات اشاره کرد. آسیب به خطوط برق میتواند منجر به برق گرفتگی یا آتشسوزی شود، در حالی که شکست خطوط آب یا فاضلاب ممکن است باعث آلودگی محیط و مشکلات بهداشتی شود. بنابراین بازرسی زیرساختهای شهری پس از حادثه نقش مهمی در کاهش خطرات و بازگرداندن ایمنی به محیط دارد.
در این میان، سرعت و دقت بازرسی اهمیت بسیار زیادی دارد. اگر خطرات احتمالی در کوتاهترین زمان شناسایی نشوند، ممکن است شرایط به سرعت به یک بحران جدید تبدیل شود. به همین دلیل در بسیاری از کشورها تیمهای «ارزیابی سریع خسارت و ایمنی» تشکیل شدهاند که وظیفه آنها بازرسی در شرایط بحران، بررسی فوری محیط پس از حادثه و ارائه گزارش به مدیران بحران است. این گزارشها مبنای تصمیمگیری برای تخلیه مناطق خطرناک، ایمنسازی تأسیسات و ادامه عملیات امداد و نجات قرار میگیرد.
در نهایت میتوان گفت که بازرسی در شرایط بحران تنها به بررسی خسارات محدود نمیشود، بلکه ابزاری حیاتی برای پیشگیری از حوادث ثانویه است. شناسایی سریع خطرات، کنترل منابع انرژی، ارزیابی ایمنی سازهها و پایش مواد خطرناک میتواند از وقوع فجایع بزرگتر جلوگیری کند. بنابراین تقویت نظام بازرسی، آموزش نیروهای متخصص و تدوین دستورالعملهای دقیق بازرسی پس از بحران از جمله اقدامات ضروری برای کاهش خسارات انسانی و اقتصادی در حوادث بزرگ محسوب میشود.
نویسنده: زهرا شیربند – کارشناس ارتباط بینالملل ISQI
منابع
- سازمان مدیریت بحران کشور. اصول و مبانی مدیریت بحران. تهران.
- Haddow, G., Bullock, J., & Coppola, D. (2017). Introduction to Emergency Management. Butterworth-Heinemann.
- Federal Emergency Management Agency (FEMA). Damage Assessment and Safety Inspection Guidelines.
- International Labour Organization (ILO). Safety and Health in Emergency Response.
- National Fire Protection Association (NFPA). NFPA 1600: Standard on Disaster/Emergency Management and Business Continuity Programs.
