مقدمه: وقتی فکر مجازی بهای واقعی دارد

در جهان امروز، گفت‌وگو با یک مدل هوش مصنوعی تبدیل به امر رایجی شده است. اما در حالی که پاسخ‌ها به نظر در دسترس و نامحسوس می‌آیند، پشت پرده هر «تفکر دیجیتال»، بهای واقعی‌ای نهفته است: کنترل آلودگی هوا دیگر در فضاسازی شهری یا صنعتی محدود نمی‌شود حتی پردازش ذهنی هوش مصنوعی هم ردپای کربن برجای می‌گذارد.

تحقیقات اخیر پژوهشگران آلمانی نشان می‌دهند مدل‌های هوش مصنوعی که با گام‌های تفکر (chain-of-thought) پاسخ می‌دهند، تا ۵۰ برابر بیشتر CO₂ تولید می‌کنند نسبت به مدل‌های پاسخ‌دهنده خلاصه و مستقیم و گاه بدون ارتقاء قابل‌توجه در دقت. این داده هشدار می‌دهد که کنترل آلودگی هوا در عصر AI نیازمند بازنگری در شیوه تعامل ما با فناوری است.

هوش مصنوعی و ردپای ناپیدا در آسمان

هر بار که با هوش مصنوعی گفت‌وگو می‌کنیم، پردازش‌هایی در مرکز داده آغاز می‌شود که انرژی زیادی مصرف می‌شود. مدل‌های پیشرفته‌تر، با تولید گام‌های تفکر، به تعداد قابل‌توجهی پیام (token) نیاز دارند و هر پیام مصرف انرژی و انتشار CO₂ همراه دارد Live ScienceScienceDaily.

در آزمایش ۱۴ مدل عظیم زبانی (LLM)، مدل‌هایی که تفکری بودند، به‌طور متوسط ۵۴۳.۵ پیام تفکر در هر پرسش تولید کردند؛ در حالی که مدل‌های خلاصه‌گرا تنها ۳۷.۷ پیام ScienceDailyEurekAlert!. این اختلاف هفت تا پانزده برابری پیام واقعی را به اختلاف هفت تا پنجاه برابری انتشار کربن ترجمه کرد SciTechDailyTIME.

کنترل آلودگی هوا و هزینه‌پذیری مدل‌ها

اینجا مسئله فقط فناوری یا سرگرمی نیست  کنترل آلودگی هوا شامل دقت در انتخاب نوع تعامل با هوش مصنوعی نیز می‌شود.

مدلی مانند Cogito با ۷۰ میلیارد پارامتر، دقتی معادل ۸۴٫۹٪ داشت؛ اما انتشار CO₂ آن سه برابر بیشتر از مدل‌های مشابه بود که پاسخ‌های خلاصه می‌دادند The OutpostClimate News. این داستان trade-off آشکاری را نشان می‌دهد: دقت بیشتر، اما با مصرف انرژی و آلودگی بالاتر.

موضوع پرسش اهمیت دارد

نوع سؤال نیز تعیین‌کننده است. پرسش‌هایی که نیازمند تحلیل ریاضی انتزاعی یا فلسفی هستند، تا شش برابر انتشار کربن بیشتری دارند نسبت به سؤالات ساده مانند تاریخ دبیرستان The Times of India. این یعنی کاربران نیز سهم دارند، و انتخاب هوشمندانه می‌تواند کنترل آلودگی هوا را ممکن سازد

مسئولیت هوشمندانه کاربرا

برای کنترل آلودگی هوا در فضای دیجیتال، باید با هوشمندی عمل کرد:

از مدل‌های خلاصه استفاده کنیم مگر برای مواقع ضروری؛

میزان انتشار را پیش‌بینی و با هر استفاده سنجید؛

برای تعاملات ساده، استفاده از هوش مصنوعی کم‌حجم‌تر کافی است؛

توسعه‌دهندگان مدل‌ها را ترغیب به ارائه اطلاعات انتشار کربن نماییم همراه با الگویی شفاف و استاندارد

آینده‌ای مسئول در دنیای AI

دو مسیر پیش‌روی ماست:

۱) دنیایی که کنترل آلودگی هوا معطوف به ساخت‌وساز و سیاست است؛ اما در آن تعاملات دیجیتال بدون پایش منتشر می‌شوند.

۲) دنیایی که شامل گزینش منطقی، توسعه شفاف و مدل‌سازی مسئولانه است—که در آن هر «تفکر مصنوعی» نیز بر پایه کنترل آلودگی هوا انجام می‌شود

نتیجه‌گیری: نفس پاک در بندر دیجیتال

اگر کنترل آلودگی هوا معنایی برای انسان داشته باشد، آن «کاهش هر انتشار حتی اگر نامریی باشد» است. هر بار که AI را به تفکر وا می‌داریم، نباید فقط به پاسخ فکر کنیم بلکه به بهای محیط‌زیست نیز بیندیشیم.

آینده‌ای که در آن هوش مصنوعی بدون انتشار کربن نباشد، آینده‌ای ناقص است. ما باید کنترل آلودگی هوا را در همان‌جایی پیاده کنیم که استفاده می‌کنیم از فناوری در جهان پرسش و پاسخ.

نویسنده: پرهام بهشتی

منابع:

Dauner, M., & Socher, G. (2025). Energy costs of communicating with AI. Frontiers in Communication. https://doi.org/10.3389/fcomm.2025.1572947