همه ما وقتی صحبت از جنگ میشود، اولین چیزی که به ذهنمان میرسد، اخبار مربوط به تلفات انسانی، ویرانی شهرها و جابهجایی آوارگان است. اما در میان هیاهوی انفجارها و سیاستهای بینالمللی، یک قربانی دیگر هم وجود دارد که صدایش شنیده نمیشود، اما زخمهایش ممکن است تا نسلها باقی بماند: «طبیعت».
امروزه واژهای به نام «اکوساید» (Ecocide) یا همان «بومکشی» در صدر اخبار حقوقدانان و فعالان محیطزیست قرار گرفته است. اما این کلمه دقیقاً به چه معناست و چرا باید نگران آن باشیم؟
اکوساید چیست؟
اگر «ژنوساید» یا نسلکشی را کشتنِ یک گروه از انسانها بدانیم، «اکوساید» یعنی کشتنِ زمین.
بومکشی یعنی تخریب گسترده، عمدی یا حتی ناشی از بیتوجهی به محیطزیست، به گونهای که سلامت زمین، آب، هوا و خاک را برای آیندهی ما و فرزندانمان نابود کند. وقتی یک جنگ باعث مسموم شدن رودخانهها، سوختن جنگلها یا آلوده شدن اتمسفر به مواد سمی میشود، در واقع ما در حال شاهد بودن یک «بومکشی» هستیم.
نگاهی به گذشته: درسهایی که فراموش کردیم
تاریخ به ما نشان داده که جنگها همیشه با صلح تمام نمیشوند، بلکه گاهی با ویرانیِ طبیعت به پایان میرسند:
- در جنگ ویتنام، استفاده از مواد سمی باعث شد جنگلها برای دههها زنده نمانند و نسلها با بیماریهای ناشی از خاک سمی دست و پنجه نرم کنند.
- در جنگ خلیج فارس، آتش زدن چهها نفت، آسمان را سیاه و دریا را مسموم کرد؛ فاجعهای که طبیعت سالها برای بهبودش تلاش کرد.
درگیریهای اخیر در منطقه ما؛ زخمی که تازه است
متأسفانه، ما دیگر با این موضوع فقط در کتابهای تاریخ روبرو نیستیم. درگیریهای اخیر میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده، این حقیقت تلخ را به ما یادآوری کرد که طبیعت نیز در میدان جنگ، هدف قرار میگیرد.
وقتی موشکها و پهپادها در آسمان ایران حرکت کردند، فراتر از یک درگیری نظامی، ریسک یک «بومکشی» تشدید شد:
- خطر بزرگ در خلیج فارس: انفجارهای پیاپی در خط ساحلی هرمزگان 70 درصد این ساحل عظیم را آلوده کرد و انفجار انبار نفت لاوان باعث ورود لکههای نفتی به جزیره حفاظت شده و مرجانی شیدور (جزیره ثبت شده یونسکو) و محل زیست گونه نادر لاک پشتهای پوزه عقابی شد.
- آلودگی آسمان و خاک: انفجارها و سوختن زیرساختهای صنعتی، حجم عظیمی از ذرات سمی و مواد شیمیایی را وارد هوا کرد. 5 میلیون تن گازهای گلخانه ای طی دو هفته جنگ وارد اتمسفر شد. دوده ناشی از انفجار انبار نفت نه تنها بر ریههای ما نشست بلکه از طریق باران سیاه وارد خاک شد و اثرات آن بر خاک و محصولات کشاورزی منطقه تا مدتها باقی خواهد ماند.
- تهدیدِ آب و زندگی: آسیب دیدن آب شیرین کن قشم، ورود فلزات سنگین ناشی از انفجار بمب ها به آبهای زیر زمینی ، سوختن بیش از 8450 هکتار جنگل همه از مصادیق بوم کشی جنگ اخیر است.
- پسماندهای خطرناک : در اثر جنگ اخیر 41 هزار واحد مسکونی فقط در شهر تهران آسیب دید و 10 میلیون تن نخاله ساختمانی تولید شد. پسماندهایی که از نوع پسماند عادی نبوده و حاوی ترکیبات مضری نظیر آزبست و .. میباشند.
چرا باید صدای ما بلند باشد؟
بسیاری میگویند: «جنگ سیاست است و محیطزیست موضوعی جداست.» اما این اشتباه بزرگی است. سیاست تغییر میکند، مرزها جابهجا میشوند و دولتها عوض میشوند؛ اما زمین تغییر نمیکند، زمین فقط آسیب میبیند.
وقتی یک اکوسیستم نابود میشود، ما نه تنها یک جنگ را تجربه کردهایم، بلکه آیندهی فرزندانمان را هم قربانی کردهایم. اکوساید یعنی از پیش گرفتنِ حقِ زندگی از نسلهای آینده.
نتیجهگیری
بومکشی یا اکوساید، جنایتی است که فراتر از مرزهای سیاسی است. درگیریهای اخیر در منطقه ما به ما هشدار داد که جنگهای مدرن، دیگر فقط محدود به کشتن انسانها نیست؛ آنها در حال کشتنِ خانهی مشترک ما هستند.
ما باید به عنوان جامعهای آگاه، خواهانِ این باشیم که در قوانین بینالمللی، «تخریب محیطزیست در زمان جنگ» به عنوان یک جرم بزرگ و غیرقابل بخشش شناخته شود. چرا که اگر زمین بمیرد، هیچ پیروزی سیاسی و هیچ توافق سیاسی نمیتواند ما را زنده نگه دارد.
آزاده انتظاری – مدیر ارتباطات ISQI
خرداد 1405
