کشورهای خاورمیانه، بهویژه ایران، عربستان و امارات، در دههی اخیر با چالش بزرگ کاهش انتشار گازهای گلخانهای و وابستگی شدید به سوختهای فسیلی روبهرو بودهاند. سیاستهای مالی میتوانند نقشی کلیدی در هدایت اقتصاد این کشورها به سمت مسیر کمکربن ایفا کنند. این مقاله ضمن بررسی ابزارهای مالی مؤثر، بر اهمیت اصلاح یارانهها، مالیات سبز و سرمایهگذاری در انرژیهای پاک تأکید دارد و راهکارهایی برای تقویت گذار به اقتصاد پایدار ارائه میدهد.
تحولات اقلیمی و الزام جهانی به کاهش انتشار کربن، فشار فزایندهای بر اقتصادهای نفتمحور خاورمیانه وارد کرده است. کشورهای این منطقه برای حفظ ثبات اقتصادی و اجتماعی خود ناگزیر به اصلاح سیاستهای مالی و تغییر ساختار انرژی هستند. سیاستهای مالی با تأثیرگذاری مستقیم بر رفتار مصرفکنندگان، تولیدکنندگان و سرمایهگذاران، ابزاری مؤثر برای تسهیل این گذار محسوب میشوند.
سیاستهای مالی به سه محور اصلی تقسیم میشوند: درآمدی، هزینهای و اعتباری.
در بخش درآمدی، ابزارهایی چون مالیات بر کربن یا مالیات زیستمحیطی نقش بازدارنده در استفاده از سوختهای آلاینده دارند. در محور هزینهای، حذف یارانههای انرژی فسیلی و هدایت منابع به سمت انرژیهای تجدیدپذیر میتواند بازده اقتصادی و زیستمحیطی را توأمان افزایش دهد.
در محور اعتباری نیز، تأمین مالی سبز از طریق انتشار اوراق سبز، تسهیلات بانکی ویژه پروژههای پاک و مشارکت صندوقهای بینالمللی اقلیم، از مهمترین راهکارها محسوب میشود.
گذار به اقتصاد کمکربن در خاورمیانه یک ضرورت استراتژیک است، نه صرفاً یک انتخاب زیستمحیطی. برای تحقق آن، باید مجموعهای از سیاستهای مالی هماهنگ و مبتنی بر واقعیتهای اقتصادی منطقه تدوین شود. مهمترین راهکارها به شرح زیر است:
- اجرای تدریجی مالیات بر کربن:
وضع مالیات بر مصرف سوختهای آلاینده میتواند انگیزهای قوی برای استفاده از انرژیهای پاک ایجاد کند. با این حال، اجرای تدریجی و متناسب با سطح درآمدی خانوارها ضروری است تا فشار اقتصادی ایجاد نکند. - اصلاح ساختار یارانههای انرژی:
یارانههای گسترده سبب اتلاف منابع و تشویق به مصرف بیرویه انرژی میشوند. لازم است این یارانهها به شکل هدفمند به اقشار آسیبپذیر اختصاص یافته و بخش عمده منابع آزادشده صرف سرمایهگذاری در انرژیهای نو گردد. - توسعه بازارهای مالی سبز:
ایجاد بازار اوراق سبز و صندوقهای سرمایهگذاری پایدار میتواند منابع مالی لازم برای پروژههای کمکربن را فراهم کند. دولتها باید مشوقهای مالیاتی برای سرمایهگذاران در این حوزه در نظر گیرند. - تقویت همکاریهای منطقهای:
بسیاری از چالشهای زیستمحیطی در خاورمیانه ماهیتی فرامرزی دارند. ایجاد صندوقهای مشترک سرمایهگذاری اقلیمی میان کشورهای منطقه، بهویژه در حوزه انرژی خورشیدی، میتواند به کاهش هزینهها و تسریع گذار کمک کند. - توسعه زیرساختهای مالی دیجیتال:
استفاده از فناوریهای نو مانند فینتک و بلاکچین میتواند شفافیت و کارایی سیاستهای مالی سبز را افزایش دهد و جذب سرمایههای بینالمللی را تسهیل کند. - ایجاد مشوقهای مالیاتی برای شرکتهای کمکربن:
کاهش نرخ مالیات یا اعطای معافیت برای شرکتهایی که در حوزه انرژی تجدیدپذیر، بازیافت و کاهش آلودگی فعالیت دارند، به رشد بخش خصوصی در اقتصاد سبز کمک میکند. - شفافیت و پایش عملکرد مالی سبز:
اجرای موفق سیاستهای مالی کمکربن نیازمند سیستم نظارتی دقیق، گزارشدهی عمومی و شفافیت در هزینهکرد منابع است تا اعتماد عمومی و سرمایهگذاران حفظ شود.
در مجموع، کشورهایی که زودتر به سمت اصلاح مالی و سرمایهگذاری در انرژیهای پاک حرکت کنند، در آیندهای نزدیک از مزیت رقابتی اقتصادی، ثبات مالی و امنیت انرژی بیشتری برخوردار خواهند شد. برای ایران نیز، تدوین «چارچوب مالی سبز ملی» و همسویی با استانداردهای جهانی، گامی حیاتی در مسیر توسعه پایدار و کاهش وابستگی به نفت محسوب میشود.
زینب میرزاخانی
مدیر امور مالی ISQI
