کیفیت هوا در اروپا طی دو دهه گذشته به طور پیوسته بهبود یافته است، اما تازهترین گزارش کمیسیون اروپا هشدار میدهد که آلودگی هوا همچنان خطری جدی برای سلامت انسان و اکوسیستمها محسوب میشود. چهارمین چشمانداز هوای پاک که در ۳ مارس ۲۰۲۵ منتشر شد، نشان میدهد در حالی که انتشار چندین آلاینده کلیدی به لطف سیاستهای قوی اتحادیه اروپا رو به کاهش است، پیشرفتها یکدست نیست و به ویژه انتشار آمونیاک همچنان مانع بزرگی برای دستیابی به اهداف بلندپروازانه آلودگی صفر «zero-pollution» اتحادیه است.
در این گزارش به نمونههای موفقیت آمیزی اشاره میشود. از سال ۲۰۰۵ تاکنون، انتشار اکسیدهای نیتروژن (NOₓ)، ترکیبات آلی فرار غیرمتانی (NMVOCs)، دی اکسید گوگرد (SO₂) و ذرات معلق ریز (PM₂.₅) به میزان قابل توجهی کاهش یافته است. این کاهشها نتیجه اجرای قوانین سختگیرانهتر، فناوریهای پاکتر و همکاری مشترک در سطح اتحادیه، ملی، منطقهای و شهری بوده است. بهبودها آثار قابل توجهی بر سلامت داشتهاند هزاران مرگ زودرس هر ساله پیشگیری شده و همچنین هزینههای اقتصادی ناشی از بیماری و کاهش بهرهوری را پایین آوردهاند.
با این حال تصویر کلی کاملاً مثبت نیست. آمونیاک (NH₃)، آلایندهای که عمدتاً با بخش کشاورزی مرتبط است، همان روند نزولی سایر آلایندهها را دنبال نکرده است. در برخی کشورها حتی افزایش یافته است. این موضوع نگران کننده است زیرا آمونیاک پیش ساز ذرات معلق ریز است که یکی از مضرترین آلایندهها برای سلامت انسان به شمار میرود. همچنین اکوسیستمها را از طریق eutrophication (غنیسازی بیش از حد مواد مغذی) تخریب میکند و تعادل طبیعی خاکها و آبها را برهم میزند و تنوع زیستی را تهدید میسازد.
کمیسیون اروپا تأکید میکند که مشکل آمونیاک عمدتاً به شیوههای کشاورزی بازمیگردد. راهکارهایی مانند مدیریت بهتر کود دامی و کوددهی دقیق وجود دارد، اما اجرای آن در بسیاری کشورها ناقص بوده است. اگر کشورهای عضو تلاشهای خود را افزایش ندهند، اتحادیه اروپا ممکن است یکی از اهداف اصلی «برنامه اقدام آلودگی صفر» یعنی کاهش ۲۵ درصدی سهم اکوسیستمهای در معرض آلودگی هوا تا سال ۲۰۳۰، را از دست بدهد.
تاکنون تنها چهار کشور استونی، فنلاند، یونان و ایتالیا در مسیر دستیابی به تعهدات کاهش انتشار تا سال ۲۰۳۰ قرار دارند. اکثریت کشورها اگر اقدامات اضافی انجام ندهند عقب خواهند ماند؛ ۲۱ کشور عضو باید انتشار آمونیاک را کاهش دهند و هشت کشور پیش بینی میشود اهداف PM₂.₅ را محقق نکنند. این شکاف اهمیت اجرای کامل قوانین موجود به ویژه دستورالعمل کاهش تعهدات انتشار ملی (National Emissions Reduction Commitments) و دستورالعمل بازنگری شده کیفیت هوای محیطی(Ambient Air Quality Directive) را برجسته میکند.
اهداف مربوط به حوزه سلامت امیدوار کنندهتر به نظر میرسند. به لطف کاهش ذرات معلق و سایر آلایندهها، اتحادیه اروپا در حال حاضر در مسیر تحقق هدف خود برای کاهش بیش از ۵۵ درصدی مرگهای زودرس ناشی از آلودگی هوا تا سال ۲۰۳۰ (نسبت به ۲۰۰۵) قرار دارد. با این حال هدف زیست بومی ــ حفاظت از خاک ها، جنگلها و آبها از آسیب آلودگی ــ بدون اقدامات قویتر دست یافتنی نیست. کمیسیون یادآور میشود که مقررات تازه تصویب شده احیای طبیعت میتواند به تقویت تاب آوری اکوسیستمها کمک کند، اما اقدامات بیشتر در بخش کشاورزی حیاتی است.
برای حمایت از کشورهای عضو، کمیسیون به ابزارهایی مانند ابزار پشتیبانی فنی اشاره میکند که تخصص لازم برای اصلاحات را فراهم میسازد و همچنین منابع مالی اتحادیه اروپا برای پروژههایی که رویکردهای نوآورانه در پیشگیری و پاکسازی آلودگی ارائه میدهند. در کنار این گزارش، بروکسل یک داشبورد آلودگی صفر نیز راه اندازی کرده است ــ یک پلتفرم آنلاین که پیشرفت کشورهای عضو را در شاخصهایی از جمله انتشار صنعتی، از دست رفتن تنوع زیستی و تصفیه فاضلاب شهری ردیابی میکند. این ابزار به دولتها، پژوهشگران و عموم مردم اجازه میدهد روند پیشرفت و موارد کاستی باقی را مشاهده کنند.
این یافتهها با نگرانیهای گستردهتر درباره توانایی اروپا برای عمل به وعدههای زیست محیطی خود هم راستا هستند. بررسی جداگانهای از سوی حسابرسان اتحادیه اروپا در اوایل ۲۰۲۵ هشدار داده بود که بسیاری از شهرها احتمالاً قادر به رعایت استانداردهای سختتر آلودگی هوا و سر و صدا در زمان مقرر نخواهند بود، چارچوب قانونی اتحادیه کارآمد است، اما اجرای آن در عمل ناهمگون باقی مانده است.
در نهایت پیام کمیسیون دو جنبه دارد: اروپا نشان داده است که سیاستهای هوای پاک مؤثر هستند، اما کار هنوز تمام نشده است. کاهش چشمگیر برخی آلایندهها ثابت میکند که وقتی قانونگذاری، نوآوری و اجرا همسو شوند چه دستاوردهای قابل توجهی ممکن میشود. اما بدون اقدام قاطع برای مهار آمونیاک کشاورزی و اطمینان از این که همه کشورهای عضو سهم خود را ایفا کنند، وعده اروپا برای رسیدن به «آلودگی صفر» تحقق نخواهد یافت. سالهای پیش رو تعیین خواهد کرد که آیا اروپا میتواند پیشرفتهای تدریجی را به بهبودی پایدار زیست محیطی تبدیل کند یا خیر.
ترجمه: زهرا شیربند
منبع: European Commission
