در دهههای اخیر، تخریب گسترده محیط زیست به یکی از مهمترین چالشهای جهانی تبدیل شده است. جنگلزدایی گسترده، آلودگی شدید منابع آب، استخراج بیرویه منابع طبیعی و تخریب اکوسیستمها پیامدهای عمیقی بر سلامت انسان و بقای گونههای زیستی داشتهاند. در چنین شرایطی مفهوم «اکوساید» (Ecocide) به عنوان یک ایده حقوقی نوظهور مطرح شده است. اکوساید به طور کلی به معنای تخریب گسترده، شدید یا بلندمدت محیط زیست است که آثار آن بر اکوسیستمها و جوامع انسانی غیرقابل جبران یا بسیار دشوار برای ترمیم باشد. در سالهای اخیر، حقوقدانان، فعالان محیط زیست و برخی دولتها تلاش کردهاند اکوساید را به عنوان یک جرم بینالمللی به رسمیت بشناسند. بررسی این روند در چارچوب حقوق محیط زیست تطبیقی نشان میدهد که کشورهای مختلف رویکردهای متفاوتی در قبال جرمانگاری تخریب شدید محیط زیست اتخاذ کردهاند.
در سطح ملی، برخی کشورها پیش از شکلگیری بحثهای جهانی درباره اکوساید، قوانین کیفری مرتبط با تخریب گسترده محیط زیست را تصویب کردهاند. برای مثال، در روسیه، جرم «اکوساید» در قانون کیفری این کشور پیشبینی شده است. بر اساس ماده ۳۵۸ قانون کیفری روسیه، نابودی گسترده گیاهان و حیوانات، آلودگی آب یا هوا و سایر اقدامات مخرب که منجر به فاجعه زیستمحیطی شوند، به عنوان اکوساید جرمانگاری شده است. این قانون نشان میدهد که حتی در سطح ملی نیز امکان تعریف کیفری برای تخریب شدید محیط زیست وجود دارد.
در برخی کشورهای دیگر نیز مقرراتی نزدیک به مفهوم اکوساید دیده میشود. برای مثال، در فرانسه در سال ۲۰۲۱ قانونی با عنوان «جرم اکوساید» در چارچوب قانون اقلیم و تابآوری به تصویب رسید. اگرچه تعریف ارائه شده در این قانون محدودتر از تعریف پیشنهادی در سطح بینالمللی است، اما برای نخستین بار در نظام حقوقی فرانسه تخریب شدید و عمدی محیط زیست میتواند با مجازاتهای سنگین مواجه شود. همچنین در کشورهای آمریکای لاتین مانند اکوادور و بولیوی، رویکردی متفاوت اتخاذ شده است. این کشورها با به رسمیت شناختن «حقوق طبیعت» در قانون اساسی خود، زمینه حقوقی قویتری برای مقابله با تخریب اکوسیستمها ایجاد کردهاند. در چنین نظامهایی، طبیعت نه صرفاً به عنوان منبع اقتصادی، بلکه به عنوان دارنده حق تلقی میشود.
در مقابل، بسیاری از کشورها هنوز جرم مستقلی به نام اکوساید در قوانین خود ندارند و تخریب محیط زیست را از طریق قوانین پراکنده مربوط به آلودگی، تخریب منابع طبیعی یا جرایم علیه سلامت عمومی پیگیری میکنند. برای نمونه در ایالات متحده، مقررات محیط زیستی گستردهای مانند قانون هوای پاک (Clean Air Act) و قانون آب پاک (Clean Water Act) وجود دارد، اما تخریب گسترده اکوسیستمها به عنوان جرم مستقلی تحت عنوان اکوساید تعریف نشده است. در بسیاری از کشورها نیز مجازاتهای مربوط به جرایم محیط زیستی اغلب محدود به جریمههای مالی است و بازدارندگی کافی در برابر تخریبهای گسترده ایجاد نمیکند.
در سطح بینالمللی، ایده جرمانگاری اکوساید بیش از هر چیز با تلاش برای افزودن آن به اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی (ICC) مطرح شده است. در حال حاضر، این دیوان چهار جرم اصلی را مورد رسیدگی قرار میدهد: نسلکشی، جنایت علیه بشریت، جنایات جنگی و جنایت تجاوز. برخی حقوقدانان و فعالان پیشنهاد دادهاند که اکوساید به عنوان «پنجمین جرم بینالمللی» به این فهرست افزوده شود. در سال ۲۰۲۱، یک هیئت مستقل از حقوقدانان بینالمللی تعریف پیشنهادی برای اکوساید ارائه کرد. بر اساس این تعریف، اکوساید عبارت است از «اعمال غیرقانونی یا بیملاحظهای که با آگاهی از احتمال بالای ایجاد آسیب شدید و گسترده یا بلندمدت به محیط زیست انجام میشوند».
در کنار تلاشهای حقوقی، جنبشهای اجتماعی و کمپینهای جهانی نقش مهمی در پیشبرد ایده جرمانگاری اکوساید داشتهاند. یکی از مهمترین این ابتکارات، جنبش «Stop Ecocide» است که توسط فعالان و حقوقدانان بینالمللی راهاندازی شده است. این کمپین تلاش میکند دولتها را متقاعد کند تا اصلاح اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی را در دستور کار قرار دهند. همچنین سازمانهای مردمنهاد، دانشمندان و چهرههای عمومی متعددی از این ایده حمایت کردهاند و آن را ابزاری برای پاسخگو کردن دولتها و شرکتهای بزرگ در قبال تخریب گسترده محیط زیست میدانند.
افزون بر این، برخی پارلمانهای ملی و نهادهای منطقهای نیز بحث جرمانگاری اکوساید را مطرح کردهاند. برای مثال، پارلمان اروپا در سالهای اخیر بارها از بررسی امکان شناسایی اکوساید در سطح حقوق بینالملل حمایت کرده است. همچنین در برخی کشورها مانند بلژیک و هلند بحثهای قانونگذاری درباره وارد کردن مفهوم اکوساید به نظام حقوقی داخلی در جریان است.
با وجود این پیشرفتها، جرمانگاری اکوساید با چالشهایی نیز روبهرو است. یکی از مهمترین چالشها، تعیین دقیق معیارهای «آسیب شدید، گسترده یا بلندمدت» به محیط زیست است. همچنین برخی دولتها نگران هستند که چنین جرمی میتواند فعالیتهای اقتصادی بزرگ مانند استخراج منابع طبیعی یا پروژههای صنعتی را با محدودیتهای شدید مواجه کند. از سوی دیگر، طرفداران جرمانگاری اکوساید استدلال میکنند که بدون ابزارهای کیفری قوی، تخریب گسترده محیط زیست همچنان ادامه خواهد یافت و پیامدهای آن برای نسلهای آینده جبرانناپذیر خواهد بود.
در مجموع، بررسی تطبیقی قوانین کشورها نشان میدهد که مفهوم اکوساید در حال گذار از یک ایده نظری به یک واقعیت حقوقی است. هرچند هنوز اجماع جهانی درباره تعریف و جرمانگاری آن شکل نگرفته، اما روندهای حقوقی و اجتماعی نشان میدهد که جامعه بینالمللی به تدریج به سمت پذیرش مسئولیت کیفری برای تخریب گسترده محیط زیست حرکت میکند. در آینده، ممکن است اکوساید به یکی از مهمترین ابزارهای حقوقی برای حفاظت از سیاره زمین و تضمین عدالت زیستمحیطی تبدیل شود.
نویسنده: زهرا شیربند – کارشناس امور بینالملل ISQI
منابع
- Higgins, Polly. Eradicating Ecocide: Laws and Governance to Prevent the Destruction of our Planet. Shepheard-Walwyn, 2015.
- Independent Expert Panel for the Legal Definition of Ecocide. Proposed Legal Definition of Ecocide, 2021.
- Sands, Philippe & Peel, Jacqueline. Principles of International Environmental Law. Cambridge University Press.
- Stop Ecocide Foundation. www.stopecocide.earth
- Russian Criminal Code, Article 358 (Ecocide).
- European Parliament Reports on Environmental Crime and Ecocide Debates.
