استفاده از گاز طبیعی فشرده (CNG) به‌عنوان سوخت خودروها، به دلیل مزایایی مانند کاهش هزینه سوخت و آلایندگی کمتر در مقایسه با برخی سوخت‌های متداول، در سال‌های گذشته گسترش یافته است. با این حال، ذخیره‌سازی گاز طبیعی در خودرو نیازمند تجهیزات ویژه‌ای است که باید در شرایط فشار بالا، ایمنی و عملکرد مناسبی داشته باشند.
مخزن CNG یکی از مهم‌ترین اجزای سیستم سوخت‌رسانی خودروهای گازسوز است. این مخازن برای نگهداری گاز طبیعی در فشار بالا طراحی و تولید می‌شوند؛ بنابراین سلامت بدنه، اتصالات، شیرها و تجهیزات جانبی آن‌ها اهمیت زیادی دارد. بازرسی منظم مخازن CNG کمک می‌کند آسیب‌های احتمالی شناسایی شوند و از ادامه استفاده از مخازن غیراستاندارد یا آسیب‌دیده جلوگیری شود.
مخزن CNG چیست و چه وظیفه‌ای دارد؟
مخزن CNG محفظه‌ای تحت فشار است که گاز طبیعی فشرده را برای تأمین سوخت موردنیاز خودرو ذخیره می‌کند. این مخازن با توجه به نوع طراحی و مواد به‌کاررفته در ساخت، در گروه‌های مختلفی قرار می‌گیرند.
مخازن نوع اول تمام‌فلزی هستند. در انواع دیگر، از ترکیب فلز و مواد کامپوزیتی یا ساختارهای کامپوزیتی استفاده می‌شود. تفاوت در طراحی و جنس مخزن باعث می‌شود روش ارزیابی و معیارهای پذیرش آن نیز متناسب با مشخصات فنی و دستورالعمل سازنده تعیین شود.
از آنجا که این مخازن در معرض فشار بالا، تغییرات دما، لرزش خودرو و شرایط محیطی مختلف قرار دارند، بررسی دوره‌ای آن‌ها برای اطمینان از ایمنی سیستم ضروری است.
چرا بازرسی مخازن CNG اهمیت دارد؟
یکی از مهم‌ترین دلایل انجام بازرسی، شناسایی آسیب‌هایی است که ممکن است در اثر استفاده طولانی‌مدت یا عوامل محیطی ایجاد شوند. برخی از این آسیب‌ها در مراحل اولیه به‌راحتی قابل مشاهده نیستند و در صورت بی‌توجهی می‌توانند ایمنی مخزن را تحت تأثیر قرار دهند.
مهم‌ترین اهداف بازرسی مخازن CNG عبارت‌اند از:
۱. شناسایی خوردگی و آسیب‌های سطحی
قرار گرفتن مخزن در معرض رطوبت، مواد خورنده، ضربه یا تماس با اجزای دیگر خودرو می‌تواند باعث ایجاد خوردگی، خراش، فرورفتگی یا سایر آسیب‌های سطحی شود. بررسی این موارد به ارزیابی وضعیت ظاهری مخزن کمک می‌کند.
۲. بررسی اتصالات و تجهیزات جانبی
ایمنی سیستم CNG تنها به سلامت بدنه مخزن وابسته نیست. شیرها، اتصالات، بست‌ها، پایه‌های نگهدارنده و تجهیزات ایمنی نیز باید بررسی شوند تا از نصب صحیح و عملکرد مناسب آن‌ها اطمینان حاصل شود.
۳. شناسایی نشتی احتمالی
نشتی گاز یکی از موارد مهمی است که در بازرسی سیستم سوخت‌رسانی باید مورد توجه قرار گیرد. بررسی اتصالات و استفاده از تجهیزات مناسب تشخیص نشتی می‌تواند به شناسایی مشکلات احتمالی کمک کند.
۴. جلوگیری از استفاده از مخازن آسیب‌دیده
مخازنی که در اثر تصادف، آتش‌سوزی، حرارت غیرعادی یا ضربه دچار آسیب شده‌اند، باید پیش از استفاده مجدد توسط افراد و مراکز صلاحیت‌دار بررسی شوند.
مهم‌ترین موارد در بازرسی مخازن CNG
بازرسی مخازن CNG باید بر اساس استانداردهای مرتبط، مشخصات فنی مخزن و دستورالعمل‌های سازنده انجام شود. در این فرایند، تنها بررسی بدنه مخزن کافی نیست و مجموعه تجهیزات مرتبط نیز اهمیت دارند.
مهم‌ترین موارد قابل بررسی عبارت‌اند از:
– وضعیت ظاهری بدنه مخزن و وجود خوردگی، ترک، فرورفتگی یا خراش‌های غیرمجاز
– سلامت پایه‌ها، بست‌ها و تجهیزات نگهدارنده
– وضعیت شیرها و اتصالات
– بررسی نشانه‌های احتمالی نشتی گاز
– کنترل پلاک مشخصات، شماره سریال و اطلاعات شناسایی مخزن
– بررسی تاریخ تولید، عمر مجاز و اطلاعات مربوط به آزمون‌های قبلی
– ارزیابی وضعیت تجهیزات ایمنی و شیرهای اطمینان
نوع و دامنه بررسی‌ها با توجه به نوع مخزن و الزامات استاندارد تعیین می‌شود.
بازرسی دوره‌ای و نقش آن در افزایش ایمنی
بازرسی مخازن CNG نباید صرفاً پس از مشاهده یک مشکل انجام شود. بررسی‌های دوره‌ای این امکان را فراهم می‌کنند که وضعیت مخزن در طول زمان ارزیابی شود و آسیب‌های احتمالی پیش از تبدیل‌شدن به یک خطر جدی شناسایی شوند.
در ایران، ضوابط مربوط به بازرسی چشمی و آزمون‌های مخازن CNG، دوره‌های مشخصی را برای گروه‌های مختلف خودرو در نظر گرفته‌اند. برای مثال، در ضوابط اعلام‌شده برای خودروهای سبک شخصی و دولتی، بازرسی چشمی سه‌ساله و آزمون هیدرواستاتیک شش‌ساله پیش‌بینی شده است. دوره‌های مربوط به خودروهای عمومی و سنگین متفاوت است و باید آخرین مقررات و الزامات اجرایی ملاک عمل قرار گیرد.
همچنین در صورت بروز تصادف، آتش‌سوزی، واردشدن ضربه شدید یا مشاهده نشانه‌های غیرعادی، بررسی مخزن باید بدون انتظار برای موعد بازرسی دوره‌ای انجام شود.
نقش مراکز بازرسی در کنترل ایمنی مخازن
انجام بازرسی تخصصی نیازمند دانش فنی، تجهیزات مناسب و آشنایی با استانداردهای مرتبط است. مراکز بازرسی و آزمایشگاه‌های صلاحیت‌دار با بررسی وضعیت مخزن و اجزای سیستم سوخت‌رسانی، اطلاعات لازم را برای ارزیابی انطباق تجهیزات با الزامات ایمنی فراهم می‌کنند.
این مراکز با انجام بازرسی‌های چشمی، کنترل مشخصات فنی و نظارت بر آزمون‌های موردنیاز، در شناسایی نواقص و جلوگیری از استفاده از مخازن نامناسب نقش دارند.
جمع‌بندی
مخازن CNG به دلیل نگهداری گاز در فشار بالا، از اجزای حساس سیستم سوخت‌رسانی خودروهای گازسوز محسوب می‌شوند. هرگونه آسیب به بدنه، اتصالات یا تجهیزات جانبی می‌تواند عملکرد ایمن این سیستم را تحت تأثیر قرار دهد.
بازرسی منظم و انجام آزمون‌های موردنیاز بر اساس استانداردهای معتبر، راهکاری مهم برای شناسایی مشکلات احتمالی و افزایش ایمنی خودروهای گازسوز است. توجه به این موضوع، علاوه بر حفاظت از جان رانندگان و سرنشینان، به حفظ کیفیت و قابلیت اطمینان تجهیزات CNG نیز کمک می‌کند.
نویسنده: زهرا شیربند – کارشناس امور بین‌الملل ISQI
