در پی بروز اختلالات اخیر در بخشی از زیرساخت‌های نفت، گاز و پتروشیمی کشور، توجه صنعت بیش از هر زمان دیگری به نقش بازرسی‌های تخصصی و مدیریت فنی بحران معطوف شده است. در چنین شرایطی، سرعت و دقت ارزیابی آسیب‌ها، بازرسی فنی، تعیین اولویت‌های عملیاتی و اتخاذ تصمیم‌های مهندسی قابل اتکا اهمیت حیاتی پیدا می‌کند؛ چراکه کوچک‌ترین تأخیر در تشخیص یا بازسازی می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای در ایمنی کارکنان، استمرار تولید و پایداری شبکه انتقال داشته باشد.

به همین منظور، در گفت‌وگویی با حسین کهتری، مدیر بازرسی سایت و عملیات شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران، تلاش کردیم تا به این‌که تیم‌های بازرسی و تعمیرات چگونه می‌توانند در این وضعیت به بازگشت سریع و ایمن بخش‌های آسیب‌دیده کمک کنند، بپردازیم. در این مصاحبه با ما همراه باشید تا از چالش‌ها و ظرفیت‌های موجود در مدیریت فنی بحران و بازسازی زیرساخت‌های حیاتی انرژی، باخبر شوید…

• تفاوت بازرسی‌های معمول دوره‌ای و بازرسی‌های شرایط بحرانی چیست؟ آیا استانداردها متفاوت‌اند؟

در حالت عادی، بازرسی‌های فنی بر اساس برنامه‌های PM و CM و مطابق استانداردهای معمول مانند API, ASME, ISO و دستورالعمل‌های داخلی انجام می‌شود اما در شرایط بحرانی هدف از بازرسی تغییر می‌کند. تمرکز از پایش سلامت تجهیز به ارزیابی سریع ایمنی، پایداری و قابلیت راه‌اندازی مجدد منتقل می‌شود. محدوده و اولویت‌ها متفاوت می‌شود. به جای چک‌لیست کامل، روی نقاط حیاتی مثل Piping Critical Lines، مخازن، فونداسیون‌ها، سازه‌ها و سیستم‌های کنترل تمرکز می‌شود. استانداردها همچنان معتبرند، اما سطح اجرای آنها تطبیقی (Adaptive Application) می‌شود. به عنوان مثال: API 579 برای ارزیابی خسارت و Fitness for Service کاربرد بیشتری پیدا می‌کند و API 570, API 510، یا ASME PCC-2 برای تعمیرات اضطراری استفاده می‌شود. در این مرحله سرعت، ایمنی و پایداری عملیاتی مهم‌تر از اجرای کامل و جزئی همه بندها است.

• از چه معیارهایی برای اولویت‌بندی نقاط آسیب‌دیده در بازرسی فنی در شرایط بحران استفاده می‌کنید؟

سه دسته معیار کلید اصلی اولویت‌بندی هستند. اولویت های ریسک‌محور (Risk Based) مانند احتمال نشت، احتمال انفجار یا Fire Escalation، نوع سیال (H₂S، گاز ترش، مواد آتش‌زا)، سطح فشار و دما و درجه بحرانی بودن تجهیز در عملیات. در خصوص اولویتهای عملیاتی می توان به مواردی از جمله اثر توقف آن تجهیز بر کل واحد، مسیرهای حیاتی مانند خطوط خوراک، خطوط بخار، آب آتش‌نشانی، برق اضطراری و زمان لازم برای تعمیر اشاره نمود

همچنین اولویت‌های سازه‌ای/ ایمنی نیز از اهمیت برخوردارند که از آن جمله می توان به خسارت به سازه‌های نگه‌دارنده (Supports, Saddles)، خوردگی یا دفرم‌شدن جداره‌ها و وضعیت ابزار دقیق و کنترل اشاره نمود.

• آیا بازرسی فقط به جهت تعمیر موقت انجام می گیرد یا بازسازی کامل ؟و چه عواملی بر سرعت انجام عملیات اثر می‌گذارند؟

بازرسی فنی در شرایط بحران دو خروجی دارد، تعیین نقاطی که نیاز به تعمیرات موقت برای جلوگیری از پیشروی خسارت دارند (Clamps, composite repairs, bypass lines) و تعیین نقاطی که امکان بازسازی کامل آنها در بازه کوتاه وجود دارد.

همچنین سرعت بازسازی وابسته به مواردی از جمله دسترسی به تامین قطعات یدکی و مواد مصرفی تعمیراتی ، سطح خسارت و امکان دسترسی فیزیکی به محل ، ایمنی محیط (Gas Free بودن، استحکام سازه‌ای) ، هماهنگی بین تیم‌های چند تخصصی NDT، پایپینگ، برق و ابزار دقیق ، سرعت تصمیم‌گیری مدیریتی بر اساس داده‌های میدانی و شرایط محیطی و محدودیت‌های عملیاتی مثل قطع برق، محدودیت انرژی یا لجستیک، می باشد.

• آیا بازرسی در زمان بحران می‌تواند منجر به اقدامات پیشگیرانه شود؟ و چگونه می‌توان زمان واکنش را کم کرد؟

بله، «Post-Incident Inspection» معمولاً ارزش بالایی در پیشگیری دارد. از نتایج و خروجی‌های این اقدامات پیشگیرانه می توان به مواردی از جمله استخراج نقاط ضعف طراحی (Design Weaknesses) ، شناسایی گلوگاه‌های عملکردی تجهیز، بازنگری در مسیرهای اضطراری و ایمنی و ایجاد بانک داده‌های خسارت برای تحلیل الگوهای آسیب اشاره نمود. اولین الزام در خصوص  کاهش زمان واکنش داشتن Emergency Inspection Protocol از پیش تعریف شده می باشد که با توجه به شرایط عملیاتی و نوع پروسس واحدهای تولیدی و نوع خرابی ایجاد شده قابل تغییر و ایجاد می باشد. همچنین تقسیم واحدها به Zone Priority Map،  آموزش تیم‌ها برای انجام بازرسی هدفمند و مختصر، استقرار تیم‌های سیار مجهز به ابزارهای NDT Portable و دیجیتالی‌کردن چک‌لیست‌ها و استفاده از سیستم‌های مدیریت دارایی (EAM/CMMS) از مراحل بعدی و با اهمیت در خصوص کاهش زمان واکنش بحساب می آید.

• تیم‌های بازرسی فنی در شرایط بحران و تعمیرات چه مهارت‌هایی باید داشته باشند؟

توانایی تشخیص سریع ریسک و اولویت‌بندی بدون وابستگی به چک‌لیست‌های طولانی، مهارت در روش‌های بازرسی غیر مخرب متداول و پیشرفته NDT/ANDT ، آشنایی با روش‌های ارزیابی FFS و تصمیم‌گیری بر اساس API 579، مهارت مدیریت بحران، کار تیمی و ارتباط سریع، توانایی کار در شرایط کمبود اطلاعات و استفاده از داده‌های حداقلی و آشنایی با تعمیرات موقت و Emergency Repair Procedures (PCC-2) از مهارتهای ویژه تیم های بازرسی در بازرسی فنی در شرایط بحران می باشد.

• خروجی و گزارش‌های نهایی بازرسی در شرایط بحران شامل چه مواردی است و شرکت‌هایی که نیاز به جبران خسارت توسط بیمه دارند چه استفاده‌ای از آن می‌کنند؟

خروجی‌های نهایی بازرسیفنی در شرایط بحران معمولاً شامل مجموعه‌ای از گزارش‌های فنی، شواهد مستند و تحلیل‌های کمی است که بتوانند وضعیت قبل و بعد از حادثه، میزان خسارت و نیازهای عملیاتی را به‌طور قابل دفاع نشان دهند. از مهم‌ترین مواردی که در گزارش نهایی بازرسی‌های در شرایط بحران می‌توان به آن اشاره نمود:

• گزارش کامل ارزیابی اولیه (Initial Damage Assessment)
• طبقه‌بندی مناطق آسیب‌دیده بر اساس سطح ریسک و شدت خسارت
• گزارش تصویرسازی و مستندسازی شامل عکس‌ها، ویدئو، تصاویر پهپادی و نقشه‌برداری
• نتایج تست‌ها و روش‌های NDT به‌همراه محل دقیق آسیب روی نقشه‌های ایزومتریک
• تحلیل Fitness for Service براساس API 579
• برآورد میزان افت ضخامت، دفرم‌شدگی‌ها، شکست‌ها، نشتی‌ها
• گزارش وضعیت سازه‌ای (Structural Integrity Assessment)
• لیست تعمیرات فوری (Emergency Repairs) و برنامه تعمیرات نهایی
• زمان‌بندی پیشنهادی برای راه‌اندازی مجدد ایمن
• تخمین میزان هزینه خسارت به تفکیک تجهیزات و بخش‌ها
• گزارش ریشه‌یابی اولیه (Preliminary Root Cause Indication – نه RCA کامل)

این گزارش‌ها برای شرکت‌هایی که درخواست جبران خسارت بیمه دارند اهمیت ویژه‌ای دارد، چرا که میزان واقعی خسارت و ارزش اقتصادی آن را مستند می‌کند و اثبات می‌کند که خسارت ناشی از حادثه بوده و نه از سهل‌انگاری در نگهداری همچنین مشخص می‌کند که کدام قطعات باید تعویض شوند و کدام قابل تعمیر هستند و پایه و مبنای ارزیابی کارشناسان بیمه برای تعیین رقم پرداختی می‌شود. وجود داده‌های NDT و FFS باعث می‌شود ادعا کاملاً فنی و قابل دفاع باشد و مستندات تصویری، نمودارها و داده‌های پیش از حادثه (Base line) مقایسه‌پذیری را برای بیمه فراهم می‌کند.

گزارش‌ها به بیمه امکان می‌دهد خسارت مستقیم، غیرمستقیم، توقف تولید و هزینه‌های راه‌اندازی را نیز تفکیک کند و به‌طور خلاصه، گزارش بحران یک سند فنی، حقوقی، اقتصادی و عملیاتی است که هم برای تصمیم‌گیری داخلی واحد صنعتی و هم برای احراز خسارت بیمه نقشی حیاتی دارد.

بطور کلی در شرایط بحران، نقش تیم‌های بازرسی سایت و عملیات تنها بررسی آسیب‌ها نیست؛ بلکه مدیریت ریسک، تصمیم‌سازی سریع و ایجاد تصویر دقیق و مستند از وضعیت واحدهای صنعتی است. یک تیم بازرسی توانمند باید بتواند با استفاده از استانداردهای معتبر، ابزارهای قابل‌اعتماد و یک رویکرد ریسک‌محور، در کوتاه‌ترین زمان وضعیت ایمنی و عملیاتی واحد را مشخص کند و مسیر بازگرداندن واحد به شرایط پایدار را روشن سازد.

خروجی این بازرسی‌ها نه‌تنها برای برنامه‌ریزی تعمیرات و راه‌اندازی، بلکه برای پیگیری‌های بیمه‌ای، مدیریت دارایی، پیشگیری از حوادث مشابه و ارتقای تاب‌آوری صنعت ارزش بنیادین دارد. در نهایت هدف این است که ضمن حفظ ایمنی و جلوگیری از آسیب‌های بیشتر، تصمیمات مدیران بر پایه داده‌های دقیق، تحلیل‌های فنی و گزارش‌های قابل استناد اتخاذ شود.