مخازن گاز طبیعی فشرده (CNG) از تجهیزات تحت فشاری هستند که برای ذخیره سوخت خودروهای گازسوز مورد استفاده قرار می‌گیرند. این مخازن باید مطابق استانداردهای فنی طراحی و تولید شوند و در طول مدت بهره‌برداری نیز از نظر سلامت و ایمنی مورد بررسی قرار گیرند.
بازرسی و آزمون مخازن CNG مجموعه‌ای از اقدامات فنی است که با هدف ارزیابی وضعیت مخزن، شناسایی آسیب‌های احتمالی و اطمینان از انطباق آن با الزامات استاندارد انجام می‌شود. این فرایند شامل بررسی اطلاعات شناسایی، کنترل وضعیت ظاهری، ارزیابی تجهیزات جانبی و در صورت لزوم انجام آزمون‌های تکمیلی است.
مرحله اول: بررسی مدارک و مشخصات مخزن
اولین گام در بازرسی مخازن CNG، بررسی اطلاعات شناسایی و مشخصات فنی آن است. هر مخزن باید دارای اطلاعاتی باشد که امکان شناسایی و ارزیابی مشخصات آن را فراهم کند.
در این مرحله مواردی مانند نام سازنده، شماره سریال، تاریخ تولید، فشار کاری، استاندارد ساخت و اطلاعات مربوط به عمر طراحی مخزن بررسی می‌شوند.
وجود پلاک مشخصات خوانا و قابل شناسایی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بدون اطلاعات معتبر، ارزیابی وضعیت مخزن و تطبیق آن با الزامات فنی دشوار خواهد بود.
مرحله دوم: بازرسی چشمی بدنه مخزن
یکی از بخش‌های اصلی فرایند بازرسی، بررسی وضعیت ظاهری مخزن است. در این مرحله سطح مخزن از نظر وجود آسیب‌های احتمالی ارزیابی می‌شود.
مواردی مانند خوردگی، خراش، فرورفتگی، ترک، آثار ضربه، ساییدگی و تغییر شکل غیرعادی مورد توجه قرار می‌گیرند. همچنین شرایط محیط نصب مخزن و احتمال تماس آن با قطعات دیگر خودرو بررسی می‌شود.
در مخازن کامپوزیتی، علاوه بر وضعیت سطحی، نشانه‌های آسیب به لایه‌های کامپوزیتی نیز اهمیت دارند. معیارهای ارزیابی این آسیب‌ها با مخازن فلزی متفاوت است و باید مطابق دستورالعمل سازنده و استاندارد مربوطه انجام شود.
مرحله سوم: بررسی تجهیزات نصب و اتصالات
سلامت مخزن به‌تنهایی برای تأیید ایمنی کل سیستم کافی نیست. تجهیزات نصب و اجزای مرتبط نیز باید مورد بررسی قرار گیرند.
در این مرحله موارد زیر ارزیابی می‌شوند:
- وضعیت بست‌ها و پایه‌های نگهدارنده مخزن
- استحکام و شرایط نصب مخزن روی خودرو
- سلامت شیرها و اتصالات
- وضعیت تجهیزات ایمنی و شیرهای اطمینان
- بررسی نشانه‌های احتمالی نشتی در اتصالات و اجزای سیستم
نصب نامناسب یا شل‌شدن تجهیزات نگهدارنده می‌تواند باعث ایجاد تنش و آسیب به مخزن در زمان حرکت خودرو شود. به همین دلیل، این بخش از بازرسی اهمیت ویژه‌ای دارد.
مرحله چهارم: انجام آزمون‌های فنی و تکمیلی
در برخی شرایط، بازرسی چشمی برای ارزیابی کامل وضعیت مخزن کافی نیست و انجام آزمون‌های تکمیلی ضرورت پیدا می‌کند.
یکی از آزمون‌های شناخته‌شده در این حوزه، آزمون هیدرواستاتیک است. در این روش، رفتار مخزن در برابر فشار مایع و میزان تغییر حجم آن مطابق روش آزمون و معیارهای استاندارد بررسی می‌شود. هدف از این آزمون، ارزیابی توانایی مخزن در تحمل شرایط فشاری تعیین‌شده است.
علاوه بر آن، بسته به نوع مخزن و الزامات فنی، ممکن است روش‌های دیگری برای بررسی وضعیت تجهیزات یا شناسایی عیوب مورد استفاده قرار گیرند.
نکته مهم این است که انجام هر آزمون باید بر اساس استاندارد مربوطه و توسط آزمایشگاه یا مرکز دارای صلاحیت انجام شود. انتخاب روش آزمون به نوع مخزن، شرایط بهره‌برداری و نتایج بازرسی اولیه بستگی دارد.
مرحله پنجم: ارزیابی نتایج و تعیین وضعیت مخزن
پس از پایان بازرسی و آزمون‌های موردنیاز، نتایج به‌دست‌آمده با معیارهای پذیرش و رد مندرج در استانداردهای مربوطه مقایسه می‌شوند.
در این مرحله، وضعیت مخزن از نظر وجود آسیب، شرایط فنی و قابلیت ادامه بهره‌برداری ارزیابی می‌شود. ممکن است مخزن از نظر معیارهای تعیین‌شده قابل قبول باشد یا به دلیل وجود نقص، نیازمند بررسی بیشتر، خارج‌شدن از سرویس یا تعویض باشد.
تصمیم‌گیری نهایی باید بر اساس مستندات فنی، نتایج آزمون‌ها و الزامات استاندارد صورت گیرد.
اهمیت رعایت استانداردها در بازرسی CNG
بازرسی مخازن CNG یک فعالیت تخصصی است و انجام صحیح آن به رعایت استانداردهای مرتبط وابسته است.
استاندارد ISO 19078 به الزامات بازرسی نصب مخازن و ارزیابی مجدد مخازن پرفشار مورد استفاده در خودروهای گازسوز می‌پردازد. همچنین استانداردهای ملی ایران، از جمله استانداردهای مرتبط با مخازن و آزمون‌های آن‌ها، در تعیین الزامات فنی و اجرایی مورد استفاده قرار می‌گیرند.
رعایت این الزامات باعث می‌شود فرایند بازرسی بر اساس معیارهای مشخص و قابل ارزیابی انجام شود و نتایج آن قابلیت استناد داشته باشند.
جمع‌بندی
بازرسی و آزمون مخازن CNG فرایندی چندمرحله‌ای است که از بررسی مدارک و مشخصات مخزن آغاز می‌شود و با ارزیابی وضعیت ظاهری، کنترل تجهیزات جانبی، انجام آزمون‌های موردنیاز و بررسی نتایج ادامه پیدا می‌کند.
اجرای دقیق این مراحل توسط مراکز صلاحیت‌دار، امکان شناسایی آسیب‌های احتمالی و ارزیابی شرایط ایمنی مخازن را فراهم می‌کند. در نهایت، بازرسی اصولی و رعایت استانداردهای فنی نقش مهمی در افزایش اطمینان از عملکرد سیستم سوخت‌رسانی خودروهای گازسوز و کاهش خطرات احتمالی دارد.
نویسنده: زهرا شیربند – کارشناس امور بین‌الملل شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران
